Anabolen en je gebit: de bijwerking waar niemand het over heeft

Bij anabole steroïden krijgen acne, haaruitval, leverenzymen en de onderdrukte testosteron meestal alle aandacht. Twee andere schadepatronen blijven onderbelicht, terwijl het bewijs daarvoor de afgelopen twee jaar juist sterker is geworden. Het eerste is wat anabolen aanrichten in de mondholte, en het tweede is wat ze structureel doen aan het hart en de bloedvaten.

Dit artikel zet drie soorten bewijs naast elkaar. Een scoping review uit 2026 die voor het eerst de literatuur over AAS en orale gezondheid bij mensen bundelt. Een systematische review met meta-analyse uit 2026 over cardiale remodeling bij tweeduizend gebruikers en niet-gebruikers, aangevuld met een groot prospectief cohort uit Circulation dat in 2025 verscheen. En een aparte meta-analyse die de bredere systemische schade in vijf orgaansystemen kwantificeert.

Waar mogelijk koppel ik de claims aan de daadwerkelijke effectgroottes uit de papers, en waar het bewijs zwakker is benoem ik dat expliciet. Dat laatste geldt vooral voor het kleine signaal dat anabolen in een therapeutische context juist beschermend zouden zijn, want dat rust op zwakker materiaal dan vaak wordt voorgesteld.

Wat doen anabolen met je gebit?

Corbari en Steffens publiceerden in 2026 een scoping review in het Journal of Sports Medicine and Physical Fitness (PMID: 41859835) waarin ze de volledige literatuur doorzochten naar studies over anabole androgene steroïden (AAS) en mondgezondheid bij mensen. Acht studies voldeden aan hun inclusiecriteria.

Misbruik: parodontitis, ontsteking, kaakklachten

Gebruikers die AAS misbruikten lieten een consistent patroon zien: meer ernstige parodontitis, meer tandvleesontsteking, en een hogere frequentie van temporomandibulaire disfunctie en malocclusie. In een van de cases werd zelfs Stevens-Johnson-syndroom beschreven, een ernstige mucocutane reactie.

Wat opvalt is wat er niet onderzocht is. Geen enkele studie keek naar caries, tandverlies of geboorteafwijkingen in relatie tot AAS-gebruik. De review identificeert dat als een blinde vlek in de literatuur, en dat is het ook.

Therapeutisch gebruik: het tegenovergestelde

Aan de andere kant van het beeld staat het therapeutisch gebruik. In de scoping review komen aanwijzingen voor dat AAS bij chemotherapie-geïnduceerde mucositis en bij hardnekkige afteuze laesies juist beschermend zouden werken, met minder mucosale toxiciteit en pijnvermindering. Dat is een interessant contrast met de misbruikdata, maar dit signaal komt uit case reports en kleine series, niet uit gerandomiseerde trials. Het hoort daarom niet op gelijke voet met de misbruikdata in de bewijslast te staan. Het verschil zit waarschijnlijk in dosis, duur en context, maar dat is op dit moment hypothese, geen vaststaand mechanisme.

Twee case-control studies bevestigen de schade

Brusca et al. (2014, PMID: 24221579) vergeleken 92 mannelijke bodybuilders, deels op anabolen en deels niet, gematcht op leeftijd en mondhygiëne. De odds dat een AAS-gebruiker een infectie had met Prevotella intermedia, een gevestigd parodontaal pathogeen, lagen ongeveer 4,9 keer hoger dan in de controlegroep. De odds voor subgingivale Candida parapsilosis kwamen uit op circa 14,8 keer hoger. Beide effecten waren statistisch significant, maar de betrouwbaarheidsintervallen lopen breed (de Candida-bovengrens reikte tot bijna 70), wat betekent dat de richting van het signaal stevig staat maar het exacte getal een ruime marge verdient.

Warnavin et al. (2021, PMID: 33179177) bevestigden datzelfde beeld in een afzonderlijk cohort van 15 AAS-gebruikers en 15 gematchte controles. De AAS-groep had diepere parodontale pockets, meer aangedane sites en een duidelijk dysbiotisch subgingivaal microbioom met minder gunstige bacteriën en meer pathogenen. Een opmerkelijk detail in deze studie is wat er met IL-1β gebeurde, een lokale ontstekingsmarker in het tandvleesvocht. In de controlegroep was IL-1β netjes verhoogd op zieke sites, zoals je biologisch zou verwachten. Bij de AAS-gebruikers bleef die ontstekingsrespons afgevlakt. Klinisch betekent dat dat anabolen niet alleen het microbioom verstoren, maar mogelijk ook de lokale immuunreactie dempen die normaal als waarschuwing zou werken. Schade kan dan ontstaan zonder de biochemische signalen die een gebruiker zou kunnen alerteren.

Twee onafhankelijke studies, twee keer hetzelfde patroon: AAS verstoort het subgingivale microbioom en versnelt parodontale afbraak, terwijl de gebruikelijke ontstekingssignalen mogelijk gedempt zijn.

Powerhaus-perspectief

Parodontitis door AAS-misbruik is geen cosmetisch probleem. Chronische parodontitis is op bevolkingsniveau geassocieerd met hogere systemische ontstekingsmarkers en hogere cardiovasculaire risicoparameters, en die associatie is op zichzelf al een reden om de mondholte niet te negeren. Een complicatie bij AAS-gebruikers is dat de lokale ontstekingsrespons in het tandvlees, zoals Warnavin beschreef, juist afgevlakt kan zijn. De gum-tot-systemische ontstekingsroute via IL-1β is in de algemene literatuur plausibel maar in deze gebruikersgroep specifiek niet direct aangetoond, dus dat is een hypothese die we voorzichtig formuleren.

Als je anabolen gebruikt en nooit naar de tandarts gaat, loop je een risico dat je niet ziet. Tandvleesontsteking doet geen pijn tot het te laat is, en tegen die tijd is de schade vaak niet meer volledig te herstellen.

De review telt acht studies, en dat is weinig. Maar de richting is eenduidig en het mechanisme biologisch plausibel: androgenen beïnvloeden botmetabolisme, immuunrespons en microbioomsamenstelling. Meer onderzoek is nodig, maar negeren is geen optie als je serieus bent over je gezondheid.

Status studie: Volledig gepubliceerd (2026, Journal of Sports Medicine and Physical Fitness).

Hoe groot is de cardiovasculaire schade?

Het hart krijgt de zwaarste klappen, en dat is inmiddels goed gedocumenteerd. Cavalcante et al. publiceerden in 2026 een systematische review en meta-analyse in het International Journal of Cardiology (PMID: 40945618) waarin ze 35 studies met 2000 mannelijke deelnemers analyseerden: 834 AAS-gebruikers, 754 niet-gebruikers en 412 sedentaire controles, met een gemiddelde leeftijd van 32 jaar.

Structurele hartschade

Vergeleken met niet-gebruikers lieten AAS-atleten meetbare structurele veranderingen zien: een daling in ejectiefractie van 2,25%, een verslechtering in global longitudinal strain van 3,34%, een septum dat 1,24 mm dikker was, een achterwand die 1,09 mm dikker was, een toename in linkerventrikelmassa van 13,29 gram en een einddiastolische diameter die 1,09 mm groter was.

Elk van die veranderingen wijst afzonderlijk op nadelige cardiale remodeling, maar samen vormen ze het profiel van een hart dat harder moet werken en minder efficient pompt. Bij mannen van gemiddeld 32 jaar oud. Belangrijk is dat een deel van die remodeling deels reversibel is. De HAARLEM-studie (Smit et al., PMID: 36304990) liet zien dat linkerventrikelmassa, septumdikte en achterwanddikte ongeveer acht maanden na stoppen grotendeels terugkeren richting baseline. De diastolische functiestoornis en de atherosclerotische plaquelast die in andere onderzoeken zijn gemeten herstellen minder of niet.

Het Circulation-cohort uit 2025: harde events op de lange termijn

Bewijs uit echografie blijft een surrogaatmaat. In 2025 verscheen in Circulation een prospectief cohort van 1.189 mannelijke AAS-gebruikers met ongeveer elf jaar follow-up (PMID: 39945117). Vergeleken met een gematchte controlegroep was het risico op een hartinfarct ongeveer drie keer hoger en het risico op cardiomyopathie ongeveer negen keer hoger. Daarnaast lagen veneuze trombo-embolieën, ritmestoornissen en klinisch hartfalen significant boven het controleniveau. Dat zijn geen biomarkers maar harde klinische events op middellange en lange termijn, en die data tillen het cardiovasculaire risicoprofiel van langdurig AAS-gebruik op een niveau dat in eerdere literatuur nog ontbrak.

Systemische bijwerkingen: bloeddruk, lever, hormonen

Liu en Yu (2025, PMID: 39945139) publiceerden in Substance Use & Misuse een systematische review en meta-analyse die de bredere schade in kaart bracht. De systolische bloeddruk steeg met 12,4 mmHg en de diastolische met 8,1 mmHg, het LDL-cholesterol steeg met 9,12 mg/dL, leverenzymen AST en ALT stegen met respectievelijk 14,47 en 12,16 U/L, en de endogene testosteron daalde met 141,57 ng/dL. Vijf orgaansystemen geraakt: cardiovasculair, lever, endocrien, musculoskeletaal en psychiatrisch.

Powerhaus-perspectief

De cardiovasculaire data zijn op dit moment de hardste onderbouwing van AAS-schade. Het Circulation-cohort uit 2025 voegde harde events toe aan wat eerder vooral imaging-studies waren, en de combinatie maakt het cardiovasculaire risicoprofiel klinisch moeilijk te negeren. De ejectiefractie daalt, de ventrikelwanden worden dikker, de bloeddruk stijgt, en op de lange termijn loopt het risico op infarct en cardiomyopathie meerdere malen op. Een deel van de structurele veranderingen herstelt na stoppen, maar de atherosclerotische schade en de geleidelijke fibrotische remodeling zijn dat veel minder.

Het complete risicoprofiel van een middel dat wordt gebruikt om gezonder en sterker te worden wijst in de tegenovergestelde richting: hogere bloeddruk, slechter lipidenprofiel, leverbelasting, hormonale onderdrukking en structurele hartschade. Dat is de afweging die je maakt, en de meeste gebruikers maken die afweging zonder de helft van deze data te kennen.

Status studie: Volledig gepubliceerd (2026, International Journal of Cardiology; 2025, Substance Use & Misuse; 2025, Circulation).

Hematocriet en trombose: de risicofactor die het meeste monitoring oplevert

Er is één meetbare schadefactor die in praktijk vaak meer dagelijkse impact heeft dan de cardiale remodeling, en dat is de stijging van het hematocriet. Anabolen verhogen de aanmaak van rode bloedcellen via stimulatie van erythropoëtine en directe effecten op de beenmergcellen. Bij testosteron-esters en bij combinaties met groeihormoon of EPO loopt het hematocriet bij actieve gebruikers vaak op tot boven 50 procent, met regelmatige uitschieters boven de 54 procent.

Een hematocriet boven 52 procent verhoogt het risico op veneuze trombo-embolie meetbaar. In de systematische review van Ory en collega's (2022, Journal of Urology, PMID: 35050717) en in latere reviews over geneesmiddelgeïnduceerde erytrocytose komt dit consistent terug. Het is bovendien de meest voorkomende klinische reden waarom AAS-gebruikers in primary care worden gezien voor flebotomie (aderlating). Bij waarden boven 54 procent is medisch advies geen optie maar een noodzaak, en bij waarden tussen 52 en 54 procent is structurele monitoring en aanpassing van de cyclus de minimale interventie. Een halfjaarlijkse bloedwerk-controle (met hematocriet, hemoglobine en ferritine) is voor wie cyclisch gebruikt het absolute minimum.

Mentale gezondheid: een onderbelicht hoofdstuk

De mentale kant van AAS-gebruik wordt in algemene gezondheidsadviezen vaak overgeslagen, terwijl de literatuur er stevig over is. Systematische reviews schatten dat ongeveer dertig procent van de langdurige gebruikers voldoet aan criteria voor afhankelijkheid, en dat ongeveer twintig procent op enig moment voldoet aan DSM-criteria voor een stemmingsstoornis tijdens of na gebruik. Verhoogde agressie, post-cycle depressie en muscle dysmorphia komen meer voor dan onder niet-gebruikende krachtsporters.

Een belangrijke nuance is dat compounds onderling sterk verschillen op dit punt. Trenbolon wordt in zelfrapportagedata consistent gekoppeld aan de zwaarste psychiatrische bijwerkingen, met opvallend hogere prevalentie van prikkelbaarheid, slaapstoornissen en angstklachten. Nandrolon staat bekend om langdurige post-cycle stemmingsdaling. Testosteron-esters op gematigde supplementaire dosis vertonen het mildste profiel. Wie psychische klachten heeft of in het verleden behandeld is voor depressie of angststoornissen heeft een wezenlijk verhoogd risico op verergering tijdens en na een cyclus.

Stoppen en HPT-as herstel: eerlijke cijfers

Een gangbare aanname is dat de eigen hormoonproductie na een kuur "uiteindelijk wel terugkomt". De data zijn specifieker en minder geruststellend dan die zin suggereert. In de scoping review van Smit en collega's (2023, Endocrine Connections, PMID: 37855241) komt het volgende patroon voor cyclische gebruikers naar voren.

De gemeten testosteron en het LH normaliseren bij de meeste cyclische gebruikers binnen drie tot achttien maanden, afhankelijk van compound en dosis. De spermaconcentratie heeft mediaan ongeveer tien maanden nodig. FSH ongeveer negentien maanden. Inhibine B (een gevoeligere maat voor Sertoli-celfunctie) gemiddeld een en dertig maanden. Bij gebruikers die langer dan een paar jaar hoog gedoseerd doorgingen, laat cohortonderzoek persistent hypogonadisme zien dat ook na jaren niet volledig is hersteld (Rasmussen et al., PMID: 25415300).

Wat daaruit volgt is geen alarmistisch verhaal, maar een realistische correctie op de "het komt vanzelf terug"-aanname. Voor sommigen klopt dat, voor anderen niet, en de kans op niet-volledig herstel stijgt met duur en dosis. Bij een wens tot kinderen is dat een afweging die ruim voor stoppen besproken hoort te worden met een arts, niet pas in het jaar dat de eerste pogingen tot conceptie beginnen.

Wat kun je hiermee?

Anabolen raken meer dan je spieren. De cardiovasculaire schade is op dit moment het hardst onderbouwd, met structurele hartveranderingen bij gebruikers in hun dertigers en een prospectief cohort dat op de lange termijn flink hogere infarct- en cardiomyopathie-risico's laat zien. De orale schade is minder bekend maar consistent zichtbaar in twee onafhankelijke case-control studies. Daarnaast zijn er meetbare effecten op hematocriet, lever, hormonale as en mentale gezondheid die in praktijk vaak meer dagelijkse impact hebben dan de cardiale veranderingen op de lange termijn.

Als je gebruikt, is volledig stoppen om medische redenen verreweg de scherpste interventie. Als je dat niet doet en bewust voor gebruik kiest, dan zijn dit de minimale monitoringshandvatten die de huidige literatuur ondersteunt: een halfjaarlijks bloedwerk dat hematocriet, lipidenprofiel, lever-enzymen en hormoonas meeneemt, een jaarlijks echocardiogram met global longitudinal strain (niet alleen ejectiefractie), en twee bezoeken per jaar aan de mondhygiënist. Red flags die binnen een week medische beoordeling vragen zijn pijn op de borst, syncope, eenzijdige beenzwelling, geel oogwit, plotselinge visusveranderingen en aanhoudende hoofdpijn met bloeddrukwaarden boven 160/100. Een internist of endocrinoloog die ervaring heeft met deze gebruikersgroep is bij langer of zwaarder gebruik geen luxe.

Lees ook het overzicht van de nieuwste supplementenonderzoeken in ons artikel over ashwagandha, CBD en vitamine K2 en het stuk over metformine en trainingsresultaten.

Veelgestelde vragen

Bronnen

1. Corbari LA, Steffens JP (2026). The effects of anabolic-androgenic steroids administration on oral health in humans: a scoping review. Journal of Sports Medicine and Physical Fitness. PubMed: 41859835
2. Brusca MI et al. (2014). Anabolic steroids affect human periodontal health and microbiota. Clinical Oral Investigation. PubMed: 24221579
3. Warnavin SvSC et al. (2021). Periodontal clinical status, microbial profile, and expression of interleukin-1β in men under androgenic anabolic steroids abuse. Clinical Oral Investigation. PubMed: 33179177
4. Cavalcante DN et al. (2026). Anabolic-androgenic steroids on cardiac structure and function in resistance-trained athletes: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Cardiology. PubMed: 40945618
5. Smit DL et al. (2022). Cardiovascular Function in Anabolic Androgenic Steroid Users: HAARLEM Study. Heart. Linkerventrikelmassa en wanddiktes herstellen grotendeels na stoppen, atherosclerose-belasting niet. PubMed: 36304990
6. Anabolic-androgenic steroid use and major cardiovascular events: large prospective cohort. Circulation (2025). n=1.189, ~11 jaar follow-up. ~3x MI-risico, ~9x cardiomyopathie-risico. PubMed: 39945117
7. Liu M, Yu Y (2025). Adverse Effects of Anabolic Androgenic Steroid Abuse in Athletes and Physically Active Individuals: A Systematic Review and Meta-Analysis. Substance Use & Misuse. PubMed: 39945139
8. Ory J et al. (2022). Secondary Polycythemia in Men Receiving Testosterone Therapy: A Systematic Review. Journal of Urology. PubMed: 35050717
9. Smit DL, de Hon O, Venhuis BJ, den Heijer M, de Ronde W (2023). Reversibility of the effects of androgen abuse on the HPG axis: a scoping review. Endocrine Connections. PubMed: 37855241
10. Rasmussen JJ et al. (2016). Former Abusers of Anabolic Androgenic Steroids Exhibit Decreased Testosterone Levels and Hypogonadal Symptoms Years after Cessation: A Case-Control Study. PLOS ONE. PubMed: 25415300

Ben Heringhaus (Powerhaus)

Online fitness coach — NL Actief, J3 University, Hypertrophy Coach University, FH91. 4+ jaar ervaring, 100+ atleten begeleid. Daarnaast CEO van Telju Fitness Deutschland.